Архыып - олох историята

Кулун тутар 10 күнэ Россияҕа архыып кунунэн бэлиэтэнэр.

Билигин Саха Республикатыгар 35 муниципальнай архыыптар бааллар. Олортон биир туспа историялаах 125 фондалаах Мэҥэ-Хаҥалас улууһун архыыба буолар. Улууспутугар архыып фондатын иһигэр баар отчеттар кэпсииллэринэн архыып системата 1930-1935 с.с. үлэтин саҕалаабыт. Күн бүгүн улуус муниципальнай архыыбыгар икки үлэьиттээх. Биһиэхэ улуус 50 тэрилтэтэ докумуонун туттарар. 23250 тыыһынча кэриҥэ дьыала харалла сытар, үйэ тухары хараллар дьыалалар буолаллар. Ол иһигэр 22954 кумааҕынан, онтон атына хаартысканан дьыалалар. Государственнай чааска сыһыаннаах 13101 дьыала баар. Холхуостар, сопхуостар дьыалалара, нэһилиэктэр хаһаайыстыбаннай кинигэлэрэ, райсовет дьаһаллара 1932 сылтан бааллар. Хаартысканан фонда 1 баар. Архыыбнай фондаҕа хаһаайыстыбаннай, политическай, научнай, социально-культурнай, историческай суолталаах дьыалалар хараллаллар.

Улуустааҕы архыып Российскай Федерация, Саха республикатын сокуоннарынан, нормативнай акталарынан, улуус дьаһалтатын уураахтарынан, дьаһалларынан, улуус баһылыгынан бигэргэммит балаһыанньа быһыытынан салайтаран былаан оҥостон үлэлиир. Үлэтин сүрүн сыалынан-соругунан улуус тэрилтэлэрин, учереждениеларын, олохтоох нэһилиэктэр дьыалаларын болдьоҕо суох харайыы буолар, норуот хаһаайыстыбатын бары салааларын архивнай фондаларын салайсар. Ирдэбил быһыытынан дьыалалар үчүгэй туруктаахтык хараллан, учуоттанан, сылтан-сылга техническай ырытыыны бараллар. Тэрилтэлэр дьыалаларын ылан көрөр бырааптаах уонна бэлиэтэммит итэҕэстэри туоратыыга ыйыылары, сүбэлэри биэрэр.

Ааспыт сыл түмүктэрин кылгастык билиһиннэрдэххэ, улэ ылыммыт былаанынан тэриллэн кэллэ, архыып дьыалаларын бэрээдэктээһиҥҥэ үлэ күүскэ ыытылынна. Архыып улэтин сүрүн хайысхатынан дьону кытта үлэ буолар. Олохтоохторго Россия, Саха республикатын сокуоннарыгар олоҕуран: көрүллүбүт чэпчэтиилэри туһаналларыгар, пенсияны, пособиялары, баайдарын-дуолларын бас билиигэ ылалларыгар сүрүн тирэх буолар. Сыл устата 1043 биирдиилээн дьонтон, тэрилтэлэртэн ыйытыктарга эппиэт бэрилиннэ.

Бу үлэлэри таһынан кыраайы үэрэтээччилэри кытта ситимнээх үлэ барар. Чинчийэр үлэни ыытааччылар архыып ааҕар саалатыгар киирэн үлэлииллэр. Архыып матырыйаалларын хасыһан, ол чахчыларыгар олоҕуран кыраайы үэрэтээччилэр ыстатыыйалары, кинигэлэри таһаарыыга үлэлэһэллэр. Олоххо дьиҥнээх буолбукка олоҕурдахха эрэ сыаннастаах, научнай өттүнэн бигэргэтиилээх буолар. Ааспыт сылга чинчийэр улэҕэ 193 киһи кэлэн дьарыктанан ааста. Ол курдук, хас биирдии нэһилиэк, тэрилтэлэр, оскуолалар киэҥ ис хоһоонноох кинигэлэри таһаараллар, дьон сэҥээриитин ылаллар.

Үүммүт сылга үлэбит сүрүн хайысхалара салҕанан бараллар. Бэлиэтээн этэр буоллахха, архыып үлэтин тэрийиигэ уларыйыылар сыл ахсын киирэ тураллар. Архыыбынай дьыалалар переченнара уонна делопроизводство быраабылата саҥардыллан кэккэ уларыйыылар киирдилэр. Перечень дьыала номенклатуратын оҥорууга туттуллар быраабыла. Манна дьыала сүрүн аата уонна ханнык болдьоххо туттуллара ыйыллар.

Саҥа быраабылаҕа электроннай докумуон эргийиитин үлэтин хаамыытыгар, киирбит докумуону учуоттуурга уонна хонтуруоллуурга, докумуоннары бэрээдэктээн улуустааҕы архыыпка туттарарга эбии балаһыанньалар киирдилэр. Онон ылыллыбыт, бигэргэтиллибит 2025 сылга дьыала номенклатураларыгар уонна делопроизводство инструкцияларыгар бары тэрилтэлэр уонна наһилиэк дьаһалталара уларытыы киллэрэллэрин ирдиир улэ барар. Быраабыла ирдэбилэ хайаан да улэҕэ киириэхтээх уонна толоруллара булгуччулаах. Биллэрин курдук, хас биирдии тэрилтэ бэйэтэ архыыптаах, докумуоннары тутар, бэрээдэктиир эппиэттээх улэһиттээх.

Архыып үлэтэ барыта суолталаах диэххэ наада. Архыып дьыалатыгар биир улахан хайысханан буолар тэрилтэ дьыалаларын таҥан, бэрээдэктээн, опись оҥорон муниципальнай архыып харайыытыгар уһун болдьоххо туттурыы буолар. Онон манна сыһыарыллан үлэлиир дьон эппиэтинэстээх буолаллара ирдэниллэр. Сылын аайы эбии дьыалалар харайыыга киирэллэр. Архыыпка хараллар дьыалалар хас биирдии улуус олохтооҕун, тэрилтэлэр дьылҕаларын кэпсииллэр, кинилэр олохторо архыыпка уһуур, кинигэҕэ суруллан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ааҕыллыа турдаҕа.

Бүгүн, кулун тутар 10 күнүгэр, Россияҕа уонна Саха сиригэр Аҕа дойдуну көмүскээччи сылларын чэрчитинэн Россия моя история историческай пааркаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын тэрилтэлэригэр Историческай өйдөбүнньүк сыла үөрүлээх быһыыга-майгыга аһылынна. Онно биһиги улууспут тэрилтэлэрин архыып дьыалатынан дьарыктанар туһааннаах үлэһиттэрэ, муниципальнай архыып үлэһиттэрэ киэҥ ис хоһоонноох араас тэрээһиннэргэ, быыстапкаларга, мастер класстарга, уорэхтээһиҥҥэ кытыннылар. Дьабыыл нэһилиэгэтыа сирин түөлбэтин дьаһалтатын сүрүннүүр специалиһа, Заровняева Анна Алексеевна Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министирин Махтал суругунан бэлиэтэннэ

Улуустааҕы муниципальнай архыып